Piczo

Log in!
Stay Signed In
Do you want to access your site more quickly on this computer? Check this box, and your username and password will be remembered for two weeks. Click logout to turn this off.

Stay Safe
Do not check this box if you are using a public computer. You don't want anyone seeing your personal info or messing with your site.
Ok, I got it
Back To Home Page
NATURAL RESOURCES




UNIVERSITETI I PRISHTINES
FAKULLTETI I SHKENCAVE MATEMATIKE-NATYRORE
DEPERTAMENTI I GJEOGRAFISE

Sdudimet Master, I-re











                            Provim : Resurset Natyroe

















Mentori Prof.Dr. :Vahdet Pruthi                        
                                                      Kandidati : Bujar Gashi


PERMBAJTJA

1.Resurset e Ripërtëritëshme dhe jot ë Ripërtëritëshme……………………… …………..………………6
2.Energjia e resurseve jo ripërtëritëse…………………………………………………… .……..……………………8
2.1.Energjia në Përdorim………………………………………………………………………… ……….…………………….8
2.2.Thëngjilli, Rezervat,Përdorimi i thëngjillit……………………………………….… .…………………….10-14
2.3.Nafta , Historiku i shfrytezimit të naftës…………………………………………. ……………………….15-20
2.4.Gazi Natyror………………………………………………………………………………………… ……….………..………..21
2.5.Problemet për Hidrogjen………………………………………………………………………..……….………………29
3.Konservimi i Res.Natyror……………………………………………………………………….…………………………….31
4.Resurset Minerale…………………………………………………………………………………………………………………32
4.1.Zbulimi dhe nxerrja……………………………………………………………………….…………………………….……32
4.2.Ndarja e Mineraleve:……………………………………………………………………….…….………………………….33
    -MINERALET METALIKE……………………………………………………………………..…………………………………34
    -e Hekurit…………………………………………………………………………………..…………………………………………34
    - min. e Aluminit………………………………………………………………………….………………………………………37
4.3.Mineralet Fisnike……………………………………………………………………….……………………………………….40
4.4.Mineralet Jometalike………………………………………………………………….………………………………………43
4.5.Konservimi i Res. Minerale…………………………………………………………………..…………………………...45
4.6.Substituimi i Resurseve…………………………………………………………………….………………………………46

5.Energjia evResurseve të Ripërtëritëshme…………………………………………………………..…………….49
5.1.Hidroenergjia………………………………………………………………………………..…………………………….…….49
5.2.Energjia Solare-Diellore…………………………………………………………….………………………………………52
5.3.Biomasa………………………………………………………………………………….………………………………………….59
5.4.Energjia Gjeotermale……………………………………………………….…..…………………………………………..62
5.5.Energjia e Eres…………………………………………………………………….…………………………………………….69


6.Biodiversiteti…………………………………………………………………………………………………………………………73
6.1.Cka është Biodiversiteti………………………………………………………………………….…………………………73
6.2.Mjedisi dhe ndikimet negative në Biodiversitet……………….………………….………………………….76
6.3.Impakti i njeriut në Biodiversitet…………………………………………………………..…………………………77
6.4.Shpyllëzimi dhe Ripyllëzimi……………………………………………………………………………………………….77
6.5.Konservimi……………………………………………………………………………………………….……………………… .80

7.Res.Natyrore dhe Peshkimi…………………………………………………………………………………………………81
7.1.Kultura Ujore……………………………………………………………………………………………………………….……82

8.Ujërat……………………………………………………………………………………………………….…………………………..84
8.1.Ujërat Siperfaqësore………………………………………………………………………….…………………………….84
8.2.Mbrojtja e Ujërave…………………………………………………………………………….……………………………..85
8.3.Formimi i Lumit………………………………………………………………………………………………………………..85
8.4.Ujërat Nëntokesore………………………………….……………………………….……………………………………..86
8.5.Ndotja e Ujërave Nëtokësore…………………………………………………..………………………………………88

9.Tokat……………………………………….……………………………………………………………………………………………91
9.1.Formimi i Tokave………………………………………………………………………………………………………………91
9.2.Pjesët e Tokave………………………………………………………………………………………………………………..92
9.3.Llojët e Tokave………………………………………………………………………………………………………………….92
    -Tokat e thata………………………………………………………………………………………………………………………92
    -Tokat Malore………………… ……………………………………………………………………………………………………93
    -Tokat Bujqësore…………………………………………………………………………………………………………………94






Definicione
Resurs Natyror



Ç’do element, material apo organizmë që ekziston në natyrë dhe mund të jetë i përdorshme për njeriun quhet Resurs Natyror.                     ………………            


-.Për mendimin tim , resurs natyror është dicka që sigurohet nga natyra dhe mbështet jetën në tokë

                                                    Bob Hartëall – USA (Department of energy)



-Resurset Natyrore janë vecori të ekosistemeve natyrore që kanë vlerë ekonomike dhe që mund të shfrytëzohën. Po ashtu, vecori të segmenteve te vecanta të ekosistemve sic janë ajri , uji , tokat dhe mineralet.

                                                                                            Bob Trech


- Pasurit Natyrore janë minerale te gjetura në natyrë që përdoren për të mirën e njerëzve,Ata mund të jenë të përtritëshem dhe jot e ripërtëritshëm.
Me res. Të pertëritshëm nëkuptohet se ata mund të përdorën ne vazhdimsi , nëse nuk kqpërdorën. Mirëmbajtaj e tyre behët perms proceseve të ndryshme të riciklimit.
Më res. Jo të ripërtëritshëm nënkuptojmë ata resurs te cilet me perdorimin e vazhdueshëm shpenzohen dhe nuk mund të jenë ne dispozicion te njerëzimit ( kur të shpenzohën një herë shpenzohën përgjithmonë). Në kete grup hyjnë lëndët djgëse fosile ( Thëngjilli, nafta , gasi natyror, dhe mineralet)

                                                                                          Universiteti i Jorkut
RESURSET NATYRORE





C’ka jane   Resursit Natyror


Resurset Natyrore janë të gjitha artikujt e perdorimit të gjerë natyror dhe me tipare nga ambienti fizik Tokësor dhe te shfrytezuara nga njeriu.

Res.Natyror jane duke u perdorur qe te na sigurojne ushqim, uje dhe materiale te tjera te cilat jane esenciale për të na mbajtur në jetë.

Që një sënd të bëhet resurs , ai duhët të jetë material apo dicka karakteristik që njërëzit gjejnë dobi dhe i cili është i dëshirueshem.

Pikërisht sa vlerë ka dicka rëndësia e tijë duhët të jetë e varur në vendin e tijë të gjetur.
-Kur vjen deri te vëndodhja, dhe sa lehtë është që te përdorët ai ?

Për c’ka na nevoitet ?, A kan njërëzit aftësi, teknoligji dhe resurs ekonomik për ta shfrytëzuar atë ?
Keto pyetje shrohen sikur keta faktor jan të involvuar në përdorimin e resurseve.

Përceptimi dhe vlerësimi i resurseve ka ndryshuar gjat kalimit të kohës, shembull : në kohën e Neolitit, Stralli tëk njerëzit ishte mjet fundamental dhe shume i qmuar për të bëre sëpata dhe gjëra të tjera bazike për jetë.

Shkalla e teknologjisë ne këtë kohë ishte primitive , nese e krahasojme me të tanishmen.
Njerëzit nuk kishin dijuni per   apo përdorimin e tyre, për shumicen e njerëzve , qe ne I konsiderojme tani si resurs esencial : Uraniumi,Nafta etj. Tani tek ne guri strall përdoret si vetëm si një gurë dekorativ




                                                                              David Elcome




















                                                              Tabela: Ndarja e Res.







Resurse të Përtëritëshme dhe jot të Përtëritëshme



Më rëndësi është dallimi mes resurseve të cilët janë të ripërtëritshem dhe atyre që nuk jane të ripëtëritshem.


RESURSET NATYROR

Jo-Përtërites   :             Përtërites                               Estetik

- Konsumuese : lëndet djegëse             - Përkohesisht : toka, pyjet

-Riparueshëm : rëra, zhavori               -Pergjithmonë: batica, dielli, ajri

-Ricikluese : mineralet metalike             era, energjia e valeve


Resurset e përtëritëshme janë dy lloje :

1.Ato te cilat janë kryesisht të ciltëra për aktivitetet njerëzore dhe që janë te përjetshme. Resurs të tillë janë : batica, valet dhe ujerat rrjedhese.

2.Më këta te grupit te dytë, mundëasi ëe njeriu të abuzoj me ta ështe shume e lehtë duke përfshirë : ujin , klimen, ajrin , tokat dhe peisazhet natyrore.
Ndonse shpërndarja e tyre nëpër bote është jo e barabarte ,duken të jenë të përhershme dhe në menyrë konstante të persëritura ne tokë.
Mëgjithë atë . kualiteti i tyre mund te shkatërrohet lehte, shembull : përmes ndotjes , erosionit apo nga të tjera shpërdorime.

Resurset e përtëritshme përfshijnë në vete ato që përdoren si resurs të qëndrueshem. Kjo nënkupton edhe ato siq janq tokat qe munden dradualisht dhe në menyrë të sukseshme të permirësohen, apo të riciklohën.
Në qoftëse resuri bëhët i qëndrueshëm , në raport me përdorimin e tijë, ai nuk duhet ë tejkalojë mundësin e përtritjës.
Në këtë contrast resurs te till jane : lëndet djegëse fosile, (thëngjilli, nafta dhe gazi natyror) dhe të cila minerale nuk kanë mundësi riciklimi, janë të klasifikuara si resurs jo-ripërtëritese , finite-shterruese apo resurse të rezervuara- më rëzerva.
Rezervat e resurseve janë në proporcion më njohjën e grumbullimit të tyre dhe potencialin e tyre për perdorim nga njerëzit në nivel të tanishëm në kuptim shkencor dhe teknologjik.









































ENERGJIA E RESURSEVE JO RIPERTERITESE


            Energjia në Përdorim

Të gjitha kërkesat e bëra nga njerëzit në resurse natyrore në tokë, jan për prodhim dhe përdorim të energjisë.
Në mbarë botën, kërkesat për energji janë rritur për 3% qe nga viti 1996. Të gjith ne jemi shfrytëzues, përdorues energjie si me : transport , zierje , ndriëqim , sisteme ngohjeje, maqinat larëse dhe Tv.

Konsumimi themelor energjise shtepiake ne UK  
  %
Per ngrohje 67
Nxemjen e ujit 18
Ne aplikim 9
Pergatitje e ushqimit 6



Përdorimi shtëpiak e energjisë ne Britanin e Madhe që përdoret për zierje ngrohje etj, kalon qerekun e konsumit të gjithëmbarshem të energjisë qe përdoret në vënd UK,
Përdorimi I kësajë energjie, shakakton per 15% emisoine të dioxid karbonit ne UK, c’do shtëpi merr pjesë përafersisht me 22kg lirim të CO2 në atmosferë cdo ditë.

Pjesa tjetër e energjise e cila përben ¾ e kosumimit të saj, vëhet në përdorim nga industritë , tregtitë dhe transportet rrugore, hekurudhore, ujore dhe dhe ajrore ne Britani.
Vetëm transporti llogaritet më 30% të perdorimit të energjisë ne UK, praktikisht që vijnë të gjitha nga karburantet..Nemes disa llojeve te ndryshme te transportit njerëzor, automjetet e mëdha dhe te rënda jan dukesh konsumues më të mëdhej të energjisë së shprehur ne milje per pasagjere.










Ngritje te hofshme ne perdorimi e automobilave dhe furgonave është goitja me brngosëse e së ardhmes.
Në vitin 1995, gjysma e poseduesve te automobilave në Britanin e Madhe ngasin veturen e tyre të pakten një herë në ditë.
Kërkesat për energji jan të pabarbarta nëpër botë.Kjo është pjesë e cila quhët shtegu i zhvillimit.
Përafersisht vetem qereku, ¼ e popullsisë botërore jëton në vëndet me zhvillim industrial, por që perdorin ¾ e energjosë së gjithëmbarshme botërore.
Shtetet e Bashkuara maarrin pjesë me 6% të popullsisë botërore, mirëpo llogaritjet trëgojnë se ata konsumojne-hargjojnë 30% të energjisë së pergjithëshme në botë.
Në fakt hargjimi I energjisë për kokë banori në USA është sad y herë në UK dhe Japoni.
Në contrast, India, e cila merr pjesë më 20% të popullsisë botërore , është pergjegjëse per perdorim te vetëm 2 % të energjisë globale.
Këtu energjia e konsumuar për kokë banori ështe sa 1/5 nga ajo ne USA.
Faktori krysoer i diferncimit në konsimim të enrgjisë ndermjet Indise dhe Usa është përiëindja e lart e pronave- pasurive dhe përdorimi I automjeteve dhe te tjera sisteme te transportuese te enerigjisë intensive në USA

Në kohet e tanishme, presente lëndet djegese fosile siq janë: thëngjilli, nafta dhe gazi natyrorë janë burimet më të rëndesishme të enrgjisë në botë.
Mëgjithse ato janë burime të shterrshme, jo ripërtiritëse në një term më të gjatë, do të hargjohën.
Mirpo energjia mund të prodhohët edhe nga shfyrtëzimi i energjisë natyrore që rrjedh në tokë. Sepse këto rrjedha ne essence janë rrjedha koninuele, në vazhdimesi atom und të konsiderhohën si burime të energjisë së përtritshme jo hargjuese.
Atmosfera ndoshta mund të shfrytëzohët që të prodhohet energji nga era dhe energji solare-diellore.
Ujërat lëvizese : lumenjtë dhe batica ,në hidrosferëmund te jenë shfrytezues të prodhimit të energjisë elektrike, përderisa energjia gjeotermale e cila gjëndet thell në koren e tokës në të ardhmen mundët gjithashtu të shfrytëzohet. Biomasa mbrënda bisosferës është gjithashtu e aftë të sigurojë energji p.sh. në formë te lëndeve me prejardhje nga drunjet.
Në perfundim është edhe energjia nukleare.
Teknikisht kjo energji do të klasifikohët si burim jo I ripërtëritshem I energjisë, qe nga koha qe përftohët nga burimi mineral I Uranit-Uranimumit.









        THËNGJILLI


Thëngjilli, Nafta si dhe Gasi Natyror janë fosile të mbëtjeve më prejardhje nga bimet dhe kafshët, që jetuan si pjesë e biosferës tokësore miliona vite më parë.
Është konstatuar se për prodhimon e një sasie lendësh fosile nevoiten përafersisht 1mil. Vjet për tu djegur me pas nga popullisa njerëzore për me pak se një vit.
Thëngjilli si resurs energjetik pothujase pëerdorët me se tepermi ne bote. Nje nderhyrjee lehte ne sasiste e mdhaja te thëngjillit, formoi bazat e Revolucionit Industrial.
Kjo filloj në UK në pjesen e dytë të shekullit XVIII, ndjekur nga Abraham Darby’s I cili zbuloj se si të perdorët thëngjilli për shkrirjën e hekurit. (Use and Abuse)

Thëngjilli u krijua nga bimet mocalike në regjione të ngrohta dhe më lagështi, në periudhat e hershme gjeologjike. Materiali organic I cili I krijuar pas tharjës se bimëve u depozitua ne fundin e mocalve. Përgjat shekujve kjo materje ngadal ka humbur oksigjenin dhe hidrogjenin, duke mbetur në një përqindje të lartë të karbonit.
Transformimi i materialeve organike në thëngjill, kalon në një materje tjteër të quajtur Torfë e më pastaj ne Thëngjill.



























































Me depzitimin e shtresave sedimentare mbi Torfë gjat shekujve , krijohët ligniti, gjate rritjes së shtresës sedimentare materja organike karbonizohet edhe më tepër duke krijuar Thëngill të klasave të larta si psh. Antracitin , i cili ka dy herë më tepër kalori se sa Ligniti.


Shfrytëzimi komercial i thengjillit të kete filluar ne Kinë 1000 vite p.e.s, dhe u perdor si lënd djegëse për shkrirjen e bakrit.
Përdorimi I thengjillit tek Romaket filloi rreth 400 vite p.e.s. Deshmit e dokumentura mbi mihjen e thëngjillit në Europë vjen nga prifti Reinier nga Leiezhi, ic ili shkroi mbi
“Tokën e Zezë”, të ngjashëm më qymyrdrurin që përdorej nga farkuesit e metalve.
Thëngjilli u shfrytëzua në shkallë të kufizuar deri deri ne shek. XVIII, kur kur Abraham Darby nga Anglia zhvilloi metodat mbi perdorimin e kokosit te krijaur nga thëngjilli I pjekur ne furra.
Zbullimi epokal i James Ëatt të makines me avull, ku thëngjilli përdoret si lendë djegëse, bëri ëe kerkesat për thëngjill të rriten në menyrë rapide. Të shumtë janë ata shkenctarë që ia atribuan thëngjillit një rrol që mundësoi revolucionin industrial.


Qeshtja në Favor të perdorimit         Qeshtja Kunder përdorimi Të thëngjillit                                             Të Thengjillit                                                            



-       Qymyri u zbulua ne shumë vende                   - Gjatë djegiës së thëngjillit liroh
Anëembane botës                                                 et CO2 i cili me gazra tjera
                                                                              Shkakton ngrohjen globale
-       është burim i shtërrshem                          
globalisht provat tregojnë për reserva                 - Të tjera gazra jan të krijuara
të mjaftueshme për furnizime në shka                 gjithashtu duke përfshirë dioksidi
allë të lartë për prodhim të energjisë                 sulfuric SO2 i cili shkakton shirat
                                                                              acidike.
-       Ështe burim efektiv i energjisë së      
nxehtë, lehtë shfrytëzohet për tu djegur             -Emisionet e avujve-tymit dhe the-
në stufa, apo bëhet pluhur për përdorim             rmijave nga djegia e thëngjillit sh
në stacionet e fuqive termale per prodhim           kakton probleme shendetesore
të rrymës.                                                             tek njerëzimi.
                                                                              - Minjerat e thengjillit kanë një
                                                                              Shtrirje të madhe të mbeturinave
                                                                              Plehrave.














REZERVAT E THËNGJILLIT

Si resurs energjetik thëngjilli ka një përhapje të madhe dhe më rezerva të konsiderueshme në natyrë.


Regjioni                       Rezervat e perdorshme           Rez. E perdorshme             Rez e gjithmbars
                                    te thengjillit antracit               te thengjillit Linjit             shme te thengjillit

Amerika Veriore                     130.629                               149,836                               280,464
Amerika Qendrore
dhe Jugore                               8,530                                 15,448                               23,977


Europa Perendimore               27,650                               73,693                               101,343                          

Eu.Lindore dhe ish
        BRSS                               132,046                               158,138                               290,183

Lindja e Mesme                       1,885                                         0                                     1,885

Afrika                                     60,816                                     216                                   61,032


Azia dhe Oqeania                   208,719                                 113,675                               322,394


BOTA                                     570,275                               511,005                             1,081,279


Rezervat e Thengjillit në botë në mil/ton ( US Energy Administration 2002)













Perdorimi i Thengjillit

Rroli I thëngjillit është perdorimi i tijë si lëndë djegëse për prodhim energjie.
Përafersisht 40 % e energjise botërore prodhohet nga përdorimi I thëngjillit, përdoret si lënde e parë në industrinë kimike, si dhe leht mund të tranformohet në lënd djegese sintetike për mjete transporti.          

Prodhimi dhe kosnumii I thengjillit, 1999 sipa vendeve prirese.






































                                  MAJOR TRADE ROUTES, 1998 (millions of tons/year)











NAFTA



Që nga koha e luftës se dytë botërore, nafta u bë supreme si burim I energjsë botërore.
Ajo u perdor dhe vazhdon të perdorët si lendë djegese per ngrohjen e shtepive tona, zyhrave, si dhe lend mbushëse per automjete dhe aeroplan dhe për prydhimin e rrymes elektrike.
Pjesmarrja e saj në konsumin e gjithëmbarshëm te energjisë botërore ështe 31 %.Përshkak të vendodhjes se tije, përbërjes gjeologjie të vendit, nxjerrja e naftes kerkon ivestime massive në aparaturen e shpuarjes dhe të pompimit, ne tubacione, paisjët në porte, cisternet , dhe ne fund rafinerimi, vendi ku destilohet nafta
Globalisht shpërndarja e naftës është e shpërndarë në mnyrë të pabarabrt më teper se sa thengjilli. Disa nga hapsirat ku gjendet nafta është shume veshtirë dhe kerkon ivestime për për rrjedhjen e punës në menyren më të mirë. Shembull I tillë është në Alaska, zona e naftes është e fiksuar në Tundrat e Arktikut, ku mbizotron acar I madh dhe ngrica.
Deti I Veriut, është një tjtër hapsirë e pafavorshme, aty kerkohët të përdoren shpuarjet për konstuktimin platformave, dhe të cilat duhen të jen shume të qëndrueshme në menyrë që ti përballoj fuqisë së erërave dhe trairës se Detit.


Shumë nga vendet e zhvilluara më shumë e përdorin se sa e ka mundësi prodhimi të naftës, përbrenda kufijve të tyre territorial, qka do thot së me shumë ka importim. Për ketë arsye nafta është breë “Hot Pattato” “Patate e Zjarrtë “ ku ajo shpesh rrezulton më konflikte ushtarake dhe më krisa financiare të gjithëmbarshme. Shembull : krisat e vitev 1973 dhe 1979/80 të naftës, u shkaktua nga Organizata e Vendeve Eksportuese te Naftës-OPEC-, kur për qështje politike ata papritmasbëbë ngritjën e qmimit të naftës së papërpunuar.Në vitin 1991 Lufta e Gjirit, prap koncentroj vemendjen e botës
përendimore për cenueshmiri, varëshin për furnizime nga Lindja e Mesme.







































Nafta përbëhet nga një përzierje komplekse e hidrokarbureve të ndryshme, kryesisht nga metani , por që dallon për nga perbërja dhe pastertia.
Është e lënget , e dendur më ngjyrë kafeje të erret në të gjelbërt.

Një nga teorit më të pranuara mbi origjinen e naftës është së ajo është produkt i ngjeshjes se materjeve organike nga periudhat e lashta gjeologjike. Nafta është krijuar me kalbjën   e mbeturinave të organismave prahistorik detaqr dhe bimëve tokësore, me kalimin e kohes, kjo materje organike e perzier më rërë dhe balte është groposur nën shtresën e dendur sedimentare.





Shtypja dhe temperaturat e larta , derguan në procese metamorfike, duke bërë ëe materja organike të trnasformohët së pari në kerogjen e me vonë në hidrokarbure të gazta dhe të lëngta.
Kjo masë më tutje ka lëvizur nëpërmjet shkëmbinjëve në korën e tokës derisa ka hasur në një shtres shkembore impermiabile, që bëri depozitimin e e mases mbi të., duke krijuar rezervuare apo fusha te naftës, nga të cilat tani nafta mund të nxirret me shpuarje dhe me pompime.
Në kohën e fundit kan filluar të dalin edhe teori të tjera mbi origjinen e naftës, edhe pse ato nuk kanë perkrahje te gjëra be ne qarqet shkencore.
Thomas Gold është ithtari më ispikatur i teorisë nbi origjinën e naftës. Sipas tijë nafta është krijuar me procese jo biologjike në mbrëndi të tokës.
Kjo teori sugjeron se sasi të mëdha të karbinit kanë në menyrë natyrore në tokë, një sasi e të cilit ishte në formë hidrokarburesh.
Pasi qe hidrokarburet janë më të lehta se sa shkemmbinjtë ato kane depertuar ne lartesi ku pastaj me ndihmen e mikroorganizmave jane transformuar në depozitime të ndryshme të hidrokarbureve.Kjo teori, viteve të fundit është duke e zgjuar vemendjen e gjeologëvë perndimorë dhe për këtë flet edhe fakti se Shoqata Amerikane e Gjeologëve ka thirrur një konferencë (2005) për te diskutuar mbi origjinën e naftës.


Shfrytëzimi i naftës në të kaluarën e largët

Nafta ishte e njohur qysh nga kohërat antike.Babilonasit dhe Asiriasit kanë përdorur naftën e nxjerrur nga lumi Eufrat para mese 2000 vitëve. Nafta është përdorur separi si medicament nga Egiptasit antic. Në kohrat antike nafta është përdorur edhe si mjet luftarak. Spanjollet e mesjetës zbuluan shumë burime të naftës në Ameriken Jugore. Poashtu, nga zbulues të ndryshëm janë vrejtursasi të të naftës edhe ne A.Veriore, ku fiset “indiane” naftën e përdornin për ëellime mjksore.
Nëvoja për ndricim më të mirë në shek. XIX , që shoqërohej me zhvillimin urban, bëri te domosdoshem gjetjen e burimeve të reja energjetike. Revolucioni industrial, solli me vete kerkesen per burim më të lirë të energjisë. Po ne ketë shekull, vajguri ishte burim kryesor i ndricimit. Deri në këtë kohë njeriu ka perdorur fuqinë e vet dhe fuëinë e shtazëve për të prodhuar energjinë e nevojshme per aktivitetin e tij. Më vonë njeriu filloi ta perdor drurin, torfën apo thëngjillin per ta prodhuar energjinë e nëvojshme. Për të mbledhur këtë material energjetik nëvoitej një perpjekje jo e vogël. Problemi ishte bartja e kësaj materie deri në vendin ku duhej të prodhohej energjia.Nga ana tjetër , nafta ishte burim shume me I lehtë për transportim.Në vitin 1859 bëhet shpimi I pare i pusit të naftës në Pensilvania/SHBA, nga ana e Edëin L. Drake. Ky project ndërtoi themelin për industrine e naftës. Për një kohe të shkurtër nafta transportohej nga pusi deri tek rafineritë e naftës per përpunim të metutjëshem.
Në fiilim të shekullit XX, industria e naftës mori rëndësinë primare në ekonomi dhe kjo lidhet shumë me zhvillimin e industrisë së automobilave. Prodhimi i energjisë në shek XX, pati një rritje marramëndëse dhe gjithsesi rolin primar në këtë rritje pati rritja e prodhimit të naftës, Sot nafta është burim kryesor i energjisë në botë.




Që nga kohrat kur filluan shpuarjet për zbulimin e naftës në gjysmen e dytë të shekullit XIX, janë zbuluar diku 50,000 fusha të naftës. Rreth 90 % të këtyre fushave janë parëdësishme per prodhimin e naftës ne botë. Dy klasat më të mdha të fushave të naftës janë fushat gjigande prej 500 mil deri 5 mld barrela nafte. Rreth 40 fusha supergjigande të zbuluara në botë permbajnë gjysmën e rezervave të të zbuluara deri më tani.
Baseni sedimentary Arabi-Iranian, përmabn rrheth 2/3 e fushave supergjigante
Fusha të tjera të mëdha janë zbuluar në Shba, Rusi.Meksikë , Venezuela dhe Kinë.


      Burimi: http://ëëë.mbendi.co.za/PICS/graphs/gloconprores.gif



Mendohët se sasia e rezervave të gjithmbarshme tokësore të naftës është 2,390,000,000,000 barrel.Nga kjo sasi dikund rreth 77% janë të zbuluara kurse rreth 30% e saj tanime është e shpenzuar













Rastet positive të përdorimit të Naftes :


v Nafta është e lehtë të transportohët, në tubacione permës rrugëve tokësore
v  
v Është efektive dhe fleksibile ne nergji, perdorët si djegie në motor të mbrendshem, në stacionet per pridhimin e fuëisë elektrike dhe për siteme ngohëse në ndërtesa.


Raste kunder perdorimit të naftës , arsyet :


v Ndezja e naftës prodhon CO2 e cila ndihmon nxemjen globale, monoksid karboni dhe hydro-carbone, dhe ndotin atmosferen, prodhojnë Smog dhe shkaktojnë astma si dhe problem të tjera shendëtësore tëk popullsia.

v Përplajset e cisternave si dhe derdhja në dete rrezikojnë boten e egër dhe dëmtojnë bregdetët.

v Eshtë burim I shtershem-hargjues, ka shperndarje më të pabarabart sa sat ë thëngjillit ne botë, prandaj është një pikë e cenueshm strategjike dhe politike.

v Shpesh gjendet në lokalitete jot ë favorshme në hapsirat fizike, që kerkon investime të mëdha dhe teknologji të avansuar për një perdorim të sukseshem




v Pra perdorimi i naftës ka rëndësi të madhe dhe pa te shumë aktivitete njërezore nuk do mund te imagjinoheshin , mirëpo perdorimi i naftës si lendë djgëse nga automjetet liron C02, gaz që ka aftësi të krijimit të efektit srë , që është drejtpërdrejtë i lidhur me ngohjen globale.
Shume ligje dhe koneventa jan nxjerrur që sugjerojnë prodhimin dhe përdorimin e produkteve të nftës qe lirojnë me pak ndotës.










GAZI NATYROR



Gazi natyrore , krijoët në të njëjat rrugë sukurse edhe nafta, dhe shpesh është gjetur në formacione të njëjta shkëmbore, por më sa duket është formuar në kushte më të larta të tëmperaturave se sa ato te naftës,
Aktualisht reservat e Gazit natyrir janë në një bilanc pozitiv në botë, prandaj edhe qmimi i tij është relativisht më i lirë.
  Gazi natyror paraqet hidrokarbure në gjendje të gazta i pa ngjyrëdhe shumë i ndezshëm.
(David Elcome Nat.Res. Their Use and Abuse)

Përbëhet kryesisht nga metani 85% dhe etani 10 %. Në pëbërjen e tij, në sasi me të vogel hyjne edhe propane, butani dhe pentane. Kryesisht gjenden sebashku me naften në fushat e naftës, por mund të gjenden edhe në kënneta dhe mocale.Njerëzimi e ka përdorur gazin natyror me shekuj të tërë.Shënimet tregojnë se gazi natyror është perdorur si lënde djegëse ne Kine qysh ne vitin 250 p.e.s
Mendohët se shpërthimi i pusit të parë u bë në Kinë rreth vitit 211.
Zbulimi epokal në teknologjinë e transportimit të gazit natyror ndodhi ne vitin 1890 me zbulimin e gypit rezistues ndaj rrjedhjeve.Në këtë kohë ndërtohet gypi i pare gazsjellës në gjatësi prej 160km. Transportimi   në distancë i gazit natyror u be me praktik në fund të viteve të 20-ta të shekullit të XX

Është llogaritur se janë zbuluar 80 % e rservave   të gazit natyror në botë, një shumë e madhe e këture rezervave gjendet ne Rusi.
Sikurse i gjendur në vënde të largëta nga koncentrimi më i madh popullsisë, tubacionet e tij janë po ashtu në distance shumë të gjata për në vendin e duhur te shitjës.
Tubacioni më bashkohor është ai I YAMAL-it, që ka një shtrirje prej 5900 km, që vjen nga Siberia për në Gjermani.
Më një kapacitet prej 67 bilion m³/vit , ai u ndërtua të shprazë sasisra gjigande të rezervave të gazit natyror, të vëndosura posht Gadishullit Yamal në Siberi











Ky tubacion gazi u ndërtu nga GazProm, kompani e cila që nga viti 1995 furnizoi më 23 % të të gjitha perdorimeve të gasit natyror ne Europe.
Reservat e llogaritura te gasit natyror te gadishullit Yamal , janë përafersisht 30,000 billion m³
Kjo është e mjaftueshme për furnisim të Evropës Perëndimore edhe për 115 vitet e ardhëshme, me këtë ritëm te konsumimint të gasit natyror në Evropë.

Zonat e Gasit ne Groningen në VeriLindje të Holandës, janë vënë në listen për shuarje gjat decades në vijim. Për ta kthyr këtë mungesë , BP (BritishPetrol) ka invstuar mbi 3bilion US$ , që tq prodhoj gaz nga Algjeria në Afriken Veriore. Gazsjellësi actual trnsmeton gaz nga Veriu I Afrikës për ne Evropë , mirëpo ky gaz sjelles i ri i quajtur MAGHREB do të kapë largësinë

prej 2500 km për në Gjibraltar, Spanjë dhe Portogali dhe me vonë do të zgjërohet deri ne Frnacë dhe Gjermani (viti 2000) nga e cila kohë , gazësjellësi do të furnizoj më 10 % të nëvojave të evropjanëve.












Gazsjellësi Algjeri Evropë
Burimi : ëëë.petroleum-economist.com
























Në përgjithësi Gazi Natyror është më pak i dëmshem për mjedisin krahasuar me naftën dhe thëngjillin
Më djegjën e tij emitohët me pak sasi të Sulfurit dhe Karbonit dhe thuajshe nuk liron fare grimca të hirit.
Fakti se është lëndë djgëse me e paster, Gazi natyror është njëra nga arsyet e rritjës së perdorimit të tij.
Djegja e Gazit natyror nuk është krejtësisht pa shqetësime, ail iron CO2, mirëpo zhvillimi i teknologjisë në vitët e fundit ka bërë ëe dëmët nga perdorimi i gazit natyror të jenë minimale.



Arsyet për perdorim te Gazit, anet pozitive te tij :

v Është më pak ndotës i atmospheres, sesa djegia e thëngjillit dhe e naftës, pra prodhon më pak dioksid karboni, për të njëjten shumë të prodhimit të energjisë.

v Gazi Natyror është relativisht më i lire sesa nafta

v Është një burim efikas i energjisë




Arsyet kunder perdorimit te Gazit natyror :

v Lëshon metan. Dhe gasra qe kan aftesi të krijimit të efektit serë, qe është I lidhur drejtpërdrejt me ngrohjën globale.


v Rezervat e tij janë te limituara, llogaritet edhe për 120 vite të mundshme te përdorimit te tij.

v Demton mjedisin gjat nxjerrjes, depnimit dhe transportimit te tij.

Ndotja e ajrit nga djegia e lendeve fosile.
(kilogram emitim per TJ prodhimit të energjisë)
  GaziNatyror Nafta Thengjilli
Okside te nitrogenit 43 142 359
Dioksid Sulfuri 0.3 430 731
Particulates 2 36 1 333

Burimi: U.S. Environmental Protection Agency; American Gas Association
Reservat e Gazit Natyror fundi-1999
Excel files   billion meter cubic   billion cubic feet
Algeria 4 522 159 694
Angola 46 1 620
Benin 1 43
Cameroon 110 3 900
Congo (Brazzaville) 91 3 200
Congo (Democratic Rep.) 1 35
Côte d'Ivoire B.Fildisht 30 1 059
Egypt (Arab Rep.) 1 223 43 190
Equatorial Guinea 37 1 300
Ethiopia 25 883
Gabon 33 1 165
Ghana 24 848
Libya/GSPLAJ 1 313 46 369
Madagascar 2 70
Morocco 1 47
Mozambique 57 2 000
Namibia 85 3 000
Nigeria 3 515 124 132
Rëanda 57 2 000
Senegal 11 388
Somalia 6 200
South Africa 19 671
Sudan 85 3 002
Tanzania 28 989
Tunisia 78 2 755
Total Africa 11 400 402 560
Barbados N 7
Canada 1 719 60 706
Cuba 18 636
Guatemala 3 109
Mexico 861 30 392
Trinidad & Tobago 602 21 260
United States of America 4 740 167 406
Total North America 7 943 280 516
Argentina 748 26 416
Bolivia 518 18 293
Brazil 231 8 165
Chile 98 3 460
Colombia 193 6 816
Ecuador 104 3 670
Peru 255 9 000
Venezuela 4 152 146 611
Total South America 6 299 222 431
Afghanistan 100 3 530
Armenia 176 6 215
Azerbaijan 1 370 48 382
Bangladesh 301 10 615
Brunei 391 13 800
China 1 368 48 300
Georgia 8 300
India 647 22 849
Indonesia 2 212 78 127
Japan 39 1 381
Kazakhstan 1 841 65 000
Kyrgyzstan 6 200
Malaysia 2 313 81 700
Myanmar (Burma) 283 10 000
Nepal N 2
Pakistan 581 20 507
Philippines 106 3 750
Taiëan, China 76 2 700
Tajikistan 6 200
Thailand 345 12 184
Turkey 9 311
Turkmenistan 2 860 101 000
Uzbekistan 1 875 66 200
Vietnam 193 6 800
Total Asia 17 106 604 053
Albania 3 100
Austria 26 915
Belarus 3 100
Bulgaria 6 210
Croatia 34 1 187
Czech Republic 4 141
Denmark 90 3 178
France 14 505
Germany 285 10 065
Greece 1 35
Hungary 24 851
Ireland 6 211
Italy 191 6 745
Netherlands 1 714 60 530
Norëay 1 245 43 967
Poland 122 4 291
Romania 406 14 324
Russian Federation 47 730 1 685 585
Serbia & Montenegro 48 1 700
Slovakia 15 530
Slovenia N 2
Spain N N
Ukraine 825 29 142
United Kingdom 760 26 839
Total Europe 53 552 1 891 153
Bahrain 110 3 885
Iran (Islamic Rep.) 24 308 858 437
Iraq 3 110 109 830
Israel 44 1 554
Jordan 6 201
Kuëait 1 480 52 266
Oman 805 28 429
Qatar 10 900 384 934
Saudi Arabia 5 777 204 015
Syria (Arab Rep.) 241 8 511
United Arab Emirates 6 003 211 996
Yemen 479 16 916
Total Middle East 53 263 1 880 974
Australia 1 443 50 960
Neë Zealand 68 2 418
Papua Neë Guinea 428 15 115
Total Oceania 1 939 68 493
TOTAL ËORLD 151 502 5 350 180
Notes:
1.Relacioni mes meter kubik dhe Feet kubike eshte e vendosur mbi kete base se 1 meter kubik eshte   =   35.315 kubik feet
2. Burimi-marrur nga: ËEC Member Committees, 2000/2001; Oil & Gas Journal, December 18, 2000; Natural Gas in the Ëorld 2000, Cédigaz; Annual Statistical Report 2000, OAPEC; Various national sources


















The principal published sources consulted ëere:
Natural Gas in the Ëorld, 2000 Survey; Cédigaz;
BP Statistical Revieë of Ëorld Energy 2001; The British Petroleum Company p.l.c.;
Energy Balances of OECD Countries 1997-1998; 2000; International Energy Agency;
Energy Balances of Non-OECD Countries 1997-1998; 2000; International Energy Agency;
Energy Statistics of OECD Countries 1997-1998; 2000; International Energy Agency.
Energy Statistics of Non-OECD Countries 1997-1998; 2000; International Energy Agency



Studim Rasti
Isomer937
Vaji ose me sakte produktet e tij perdoren si karburante ne fusha te ndryshme te jetes. Perdorimi numer nje i vajit eshte prodhimi i benzines dhe naftes per makina dhe lloje te tjera karbuarantesh per ngrohje shtepie si gaz natyror, ose gaz per "grillen", ose vajguri.

Problemet kryesore me perdorimin e vajit si baze karburanti jane

1. Ndot ambientin dhe po zmadhon vrimen e ozonit; qe mund te sjelle ndryshime katastrofike pas disa dhjetevjecaresh.

2. Probleme nga ana politike sepse vendet qe kane vaj shihen me sy tjeter.

3. Sa here qe behet ndonje krize tip "uragani",(a ndonje lufte per vaj) cmimi i vajit ndryshon. Ne shtetet ne jug te "SHBA" ne sezonin e uraganeve vaji rritet me hapa gjigande. Rritja e cmimit te vaj nis nje "reaksion zinxhir" qe sjell rritjen e produkteve te tjera psh:
- rritet kostoja e transportit te mallrave atehere rritet dhe kostoja e mallit
- produktet qe prodhohen direkt nga vaji kane gjithashtu cmime me te larta
- Cmimi i ngrohjes qe eshte problematik ne zonat me kater stine ndryshon ne menyre te ndjeshme. Psh ne Amerike vitet e fundit kostoja e ngrohjes eshte rritur te pakten 25% nga viti ne vit thjesht si cmim vaji ose gazi per gallon ne varesi me se punon sistemi i ngrohjes ne shtepi. Vetem si varesi e cmimit te naftes dhe jo e kohes kostoja e ngrohjes rritet ne menyre marramendese.

4. Shpirtin e kemi ne disa vende qe prodhojne vaj dhe sa here qe merren vesh me njera-tjetren mire ulin prodhimin dhe ngrene cmimin.

Keto jane disa nga arsyet qe kane nisur kerkime per burime te tjera energjitike.
Hapja i kushtohet vetem H2 si alternative duke patur parasysh qe ka dhe mundesi te tjera.

Pse do te jete mire qe te perdorim Hidrogjen ne vend te "vajit"?

1. Hidrogjeni nuk ndot ambientin. Kur do digjet prodhimi perfundimtar eshte uji. Keshtu ruajme ambientin dhe ne te njejten kohe veten tone. Cilesia e ajrit ne qytete si Los Angeles, New York City, Meksiko City, Tokyo, etj. eshte shume e ulet dhe nuk mund te shohesh as lindjen as perendimin e diellit. Ne keto qytete shitet ajer (psh ne Tokio eshte fakt). Njehere e nje kohe pinim uje nga lumi dhe burimi kurse tani duhet ta blesh ne shishe ose ta filtrosh. Me keto ritme qe po behet ndotja nuk jemi shume larg dites qe do bleme ajer per te marre fryme.

2. Eshte nje burim energjie qe nuk do mbaroje kurre. Nga uji qe del si prodhim i djegjes mund ta formojme prape Hidrogjenin.

3. Energjia e djegjes te Hidrogjenit eshte gati 2 here e gjysem me e madhe se ajo e metanit keshtu qe do jete me efikase.

4. Nuk do te kete me beteja politike se pak a shume ne te gjitha vendet ka uje me bollek si i thone fjales.

Tani lind pyetja kur Hidrogjeni qenka kaq i mire pse nuk perdorim hidrogjenin si burim energjia?

Problemet e Hidrogjenit

1. Ku mund te gjejme nje burim te lire (te prodhojme H2 me kosto te ulet)Hidrogjeni? Aktualisht burimi numer nje i Hidrogjenit eshte nga metani, me shume se 90 % prodhohet ne kete menyre. Pra serish do varemi nga vendet qe prodhojne vaj. Alternativa tjeter eshte ta marrim Hidrogjenin nga uji.
Per te nxjerre Hidrogjenin nga uji ka 2 menyra:
- te perdorim aq energji sa duhet per te ndare Hidrogjenin nga Oksigjeni. Kjo mund te realizohet kollaj ne vendet e Evropes te ulet qe kane uje me bollek. Mund te perdorin ujin per te prodhuar energji me kosto te ulet dhe ate energji ta perdorin per te prodhuar hidrogjen. Ne vendet e tjera kostoja e energjise eshte e larte .
- Menyra tjeter eshte te gjesh nje katalist per te shpejtuar reaksionin e ndarjes te ujit dhe ne te njejten kohe te ulesh energjine qe duhet per te bere kete ndarje. Kjo mundesi nuk eshte enderr utopike po nje koncept i mundshem dhe i paarritur deri me sot nga NJERIU. Them i paarritur nga njeriu se te gjitha bimet jane te afta per ta ndare ujin dhe marrin Hidrogjen dhe Oksigjen. Nqse arrihet te kuptohet mekanizmi mund te prodhojme edhe ne (njerzit) Hidrogjen me kosto te ulet.
Nje mundesi tjeter eshte "cold fusion" te arrish te ndash molekulen e ujit duke perdorur shume pak energji. Kjo mbetet nje teme e nxehte dhe sot e kesaj dite. Mendohet se eshte e mundur por deri tani nuk eshte realizur.



Kete vit nje grup ne Amerike mendon se ja ka arritur qellimit por kostoja e procesit eshte e madhe. Procesi nuk eshte shume efektiv, por nqse shkencetare te tjere arrijne te marrin rezultatet e grupit te shkencetareve nga Kalifornia atehere ndoshta dicka mund te behet.

2. Hidrogjeni merr flake shume kollaj ,nje shkendije e vogel mund te beje nje BUM . Keshtu menyra si do mbahet Hidrogjeni (ku do ruhet) eshte akoma me nje pikepyetje te madhe. Transporti i hidrogjenit eshte gjithashtu shume problematik per arsyen e mesiperme.

3. Po qe se perdorim H2 atehere te gjitha benzinatat duhen ndertuar nga fillimi. Kostoja e ndertimit te ketyre pikave nuk do jete e vogel duke patur parasysh problemet e pikes 2. Rradha per tu furnizuar ne keto pika do jete e gjate se nuk do ndertohen miliona karburante brenda nates.

4. Ka dhe vende qe nuk kane dhe aq shume uje me bollek

5. Problemi i fundit po qe eshte nje nga problemet me kryesore eshte mungesa e investimit.





























KONSERVIMI I RESURSEVE NATYRORE

Konservimi përkufizohet si mbrojtja dhe dhe ruajtja e burimeve natyrore dhe të mjedisit.
Ai është një proces dinamik dhe sigurohet nëpërmjet të ndërhyrjes aktive dhe menaxhimit më tepër se sa ruajtja pasive.

Transmetimi i kapitalit natyror i brezave të ardhshëm është një qështje e cila u ngrit me force nga fillimi i shekullit të kaluar. Që në vitin 1915, Komisiomi Kanadez i konservimit i refërohet ketij problemi. Deri para pak kohësh koncepti i mjedisit i referohet pothuaj totalisht konservimit të natyrës.
Sic shihet . njerëzimi është shumëi preokupuar për faktin se burime natyrore në shkallë planetare janë të kërcenuara nga veprimtaria e pakontrolluar e njeriut. Kjo veperimtari shprehet në shfrytëzimin pa kriter të natyrës me mbikonsumimi dhe mbi popullim etj.
Ky impact shpesh herë shoqërohet me dukuri të tilla si : thatësira, përmbytje, shkretezime të territoreve, krijimin e vatrave të erozionit, shkarje toek etj.
Në menyrë të vecantë e shqetësuese në natyrë janë edhe impakti i ndryshimeve në shkallë planetare.
Në këto kushte studimi dhe vlerësimi i pasurive natyrore të ripërtëritshme dhe jo, duke përfshirë edhe gjetjen e platformave përkatëse për shfrytëzimin e tyre me ruajtjen e vlerave ekologjike, është shndërruar në një iniciativë të domosdoshme.
Ekziston një konflikt i paevitueshëm ndërmjet presioneve për të plotësuar kërkesat globale të shoqërisë njerëzore që shfrytëzon ekosistemet dhe më pak të dukshmet e më të paprekshmet përfitime të konsevimit.


Definicione mbi Konservimin :


Me konservim kuptojmë :
-Intervenimin ose përmirësimin me qellim të parandalimit të humbjes ose dëmtimit të resurseve natyrore.

Mbajtja nën kujdesje dhe menagjim amientin dhe pasurive natyrore.


-Mbrojtjen dhe pëtmirësimin e resurseve natyrore duke u bazuar në principet që ky (konservimi) të sihurojë një ngritje më të madhe ekonomike dhe social. Për t’I mbajtur të gjitha këto resurse natyrore nën kujdesje përdoret konservimi për ëte ruajtur (mjedisin) nga humbja e resurseve dhe keqesimi i resurseve ( kualiteti), gjithashtu të bëhet restaurimi në format e më hershme dhe të bëhet përmirësimi i atyre të cilat kanë qenë të humbura ose të shkatërruara.

RESURSET MINERALE



Shoqërit moderne, mbështetën shumë në llojet e shumta të res. Mineral.
Këta jan resurse natyrore, të gjetura në litosferë apo ne shkëmbinjtë e korës se tokës.Ato perfshijnë duke filluar nga : uraniumi I cili nëvoitet per prodhim energjie, per konstruktimin e materilave siq janë rëra , zhavori etj, gjithashtu përfshijnë edhe mineralet industriale si : soda hiri, gleqerja, hekuri, bekëri, platina etj.
Mineralet në thelb janë shterruese, jo-ripërteritese, por që disa nga keto të tilla sië janë materialet ndërtimore dhe shumë metale mund të riciklohën , të ri-përdorën.
Më shumë se 100 minerale të ndryshme rregullisht janë të domosdoshme në industrit moderne, dhe pothuaj se asnjë komb nuk është në gjendje komplte për nevojat e veta me resurs mineral.
Shperndarja e pasurive minerale është shumë e pa barabratë e shtrire në planetin tonë, dhe janë të varura nga faktoret e shumtë gjeologjik.
Teknologjia dhe aftësia e njerëzimit, dhe resurset ekonomik apo kapital të redësishëm për futje në punë të mineralve, janë gjithashtu të përhapur në menyrë jot ë barabartë nëper bote.

Zbulimi dhe nxjerrja e resurseve mineral

Eksplorimi I mineralve kërkon dituri gjeologjike dhe analitike apo veshtrim të përgjithshëm zbulimi për të hapur shkembinjë , dhe të caktoj strukturën në të cilin mineralet e dëshirueshme janë të depozituara.
Teknika e Remote-Sensing-ut, ngerthen ne vete fotografi satelitore, të cilat shume shpesh përdoren per zbulime të tilla.
Disa depozitime mineralesh janë të zbuluara në disa forma tjera, shembull , për xeherorët metalike që janë shkaktuar nga anomalitë në tokë, nga fusha magnetike apo graviteti , menyra e zbulimit të tyre është e mundur nga instrumentet atakuese të ajroplanëve dhe satelitëve.
Mineralet e lëngshme ( psh , vajrat e paperpunuara) apo të gazët (gazi natyror) mund te pumpohën dhe të nxjirren në sipërfaqe, mirëpo materilaet e forta mund të nxirren vetëm nën kushtet e minimit të

vendit në të cilen ato djinden.Natyra e këtyre materialve dhe thellsia në të cilen ndodhen posht sipërfaqës se tokës, duhet të percaktoj nëse minimi mund të bëhët apo jo.







Ndarja e Mineraleve

Mineralet klasifikohen në menyra të ndryshme, varësiht nga kriteri. Sipas perbërjes kimike mineralet ndahen në 8 grupe kryesore :

1.Eelmente fisnike
2.Silicite
3.Sulfide
4.Halide
5.Okside
6.Karbonate
7.Sulfate
8.Fosfate.

Sipas kushteve dhe menyrës se krijimit minerlaet ndahen në : 1.minerale të krijuara nga aktiviteti magmatik.
2.Minerale të krijuara me procese të sedimentimit dhe 3. Minerale të krijuara me procese metamorfike.

Krijimi I mineralve është ngusht I lidhur me procesin e ngurtësimit të korës se tokës. Ato vazhdimisht I nënshtrohen proceseve të krijimit, ndryshimit dhe shkatërrimit, këto procese janë ngusht të lidhura ndermjet vetes.
Mineralet e para janë krijuar atëher kur si rrezultat I ftohjes filloi ngurtësimi I korës se tokës.Me ndryshimin e kushteve fiziko-kimike nën të cilat jane krijuar, mineralet bëhen të paqëndrueshme dhe u nënshtrohën ndryshimeve dhe shkatërrimeve.
Me shkatërrimin e mineraleve fillestare krijohen kushtet për formimin e minerlave dytësore.Ky është process I përhershëm në natyrë.Në bazë të vetive kimike , mineralet ndahën në minerale metelike dhe jo metalike.










Mineralet Metalike

Paraqesin minerale që janë të një rëdesie të madhe për boten bashkohore. Metalet mund të ndahën në dy grupe : Ari, Argjendi, Platina, dhe metelet bazike Hekuri, Alumini, Bakri, Nikli, Zingu etj. Që kanë rëndësi më të madhe por vlerë më të vogël se metalet fisnike.



Mineralet e Hekurit :      

Xeherori I hekurit është mineral nga I cili nxirret metali I hekurit. Dy mineralet kryesore të hekurit janë, magnetiteidhe hematiti, që paraqesin okside të hekurit.
Hekuri është një nga metalet më të përhapura që përbën rreth 5 % të korës se tokës. Ka përdorim më të gjerë nga të gjitha metalet tjera.Është I domosdoshem për industrine automobilistike, nijve, në ndertim etj.
Rezervat e përgjithshme botërore të xehrorit të hekurit vlerësohen rreth 306,200 miliardë tonelata, nga të cilat rreth 160 miliardë janë të përdorshme .





















                                  Rezervat botrore te xehrorit te hekurit
Country Reserve Base    
(By Principal Countries) Ëorld Resources of Iron Ore (In million tonnes of crude ore)    
Australia 40000    
Brazil 19000    
Canada 3900    
China 46000    
India 9800    
Iran 2500    
Kazakhstan 19000    
Mauritania 1500    
Russia 56000    
South Africa 2300    
Sëeden 7800    
Ukraine 68000    
USA 15000    
Venezuela 6000    
Vendet tjera 30000    
Totali ne Bote 330000    
Burimi : Mineral Commodity Summaries, 2004



Prodhuesit e hekurit
Vendet 2001 2002 2003
(By Principal Countries) Ëorld Production of Iron Ore (In million tonnes)
Australia 181   189   213  
Brazil 201   215   235  
Canada 29   29   33  
China 217   231   261  
India 86   99   121  
Kazakhstan 16   18   19  
Russia 83   84   92  
South Africa 35   36   38  
Sëeden   19   20   21  
Ukraine 55   59   63  
USA 46   52   50  
Venezuela 17   17   18  
Vendet tjera   64   69   74  
Totali ne Bote 1049   1118   1238  
Burimi : Ëorld Mineral Production. 1999-2003



                              Prodhuesit me te mdhej te xehrorit te Hekurit ne b ot



Minerali i Aluminit


Alumini paraqet një element mjaft të përhapur , dhe përbën 8.1 % të sipërfaqes të korës se tokes, ai është mjaft i rral në formën e tij të lirë.
Është një nga metalet me te reja i cili filloi të shfrytëzohet per qellime komerciale para afro 100vitesh.
Pas hekurit paraqet metalin me të perdorshëm, Ai ka përdorim të gjerë në industrinë automobilistike, në ndertim, percueshmëri elektirke, në industrinë ushqimore(si mbështjellës) et.
Minerali nga i cili nxirret alumini është boksiti.








Prodhimi boteror I aluminit
Country 2001 2002 2003
(By Principal Countries) Production of Aluminium (Primary)(in '000' tonnes)
Australia 1797 1817 1857
Brazil 1132 1318 1381
Canada 2583 2709 2792
China 3576 4321 5449
Germany 652 653 661
India 636 689 810
Norëay 1034 1044 1180
Russia 3302 3348 3478
South Africa 662 707 738
USA 2637 2702 2703
Vendet tjera 6689 6687 6851
Ëorld Total: 24700 26000 27900
Source : Ëorld Mineral Production. 1999-2003.






Mineralet Fisnike

Paracesin minerale shume të cmueshme,
Kane përhapje në koren e tokës por ndodhen me sasi shumë të kufizuara.

REZERVAT ARIT NE BOTE  

Shteti Reserve Base    
(By Principal Countries) Ëorld Resources of Gold (In tonnes of gold content)    
Australia 6000      
Canada 3500      
China 4100      
Indonesia 2800      
Peru 650      
Russia 3500      
South Africa 36000      
Vendet tjera 6000      
Other Countries   26000      
Totali 89000      
Burimi : Mineral Commodity Summaries, 20

PRODHUESIT E ARIT NE BOTE
Shteti 2001 2002 2003
(By Principal Countries) Ëorld Mine Production of Gold (In tonnes of metal content)
Australia 280   266   282  
Canada 160   152   142  
China@   182   202   210  
Ghana 70   70   71  
Indonesia 166   140   141  
Mali 42   56   46  
Papura Neë Guinea   67   61   68  
Peru 138   157   173  
Russia 153   168   170  
South Africa 395   398   373  
USA 335   298   277  
Uzbekistan 85   88   86  
Vendet tjera 457   464   481  
TOTALI 2530   2520   2520  
BURIMI : Ëorld Mineral Production. 1999-2003
@ Metal production.









Rezervat e Argjendit ne Bote
Shteti Reserve Base    
(By Principal Countries) Ëorld Resources of Silver(In tonnes of Metal content)    
Australia 37000    
Canada 35000    
China 120000    
Mexico 40000    
Peru 37000    
Poland 140000    
USA 80000    
Vendet tjera 80000    
Totali ne Bote 570000    
Burimi : Mineral Commodity Summaries, 2004.

Prodhuesit e Argjendit ne Bote
Shteti 2001 2002 2003
(By Principal Countries) Prodhimi boteror (In tonnes of metal Content)
Australia 1970 2077 1868
Bolivia 410 461 466
Canada 1320 1408 1309
Chile 1349 1210 1313
China 2013 2200(e) 2500(e)
Kazakhstan 943 856 805
Mexico 2760 2747 2569
Peru 2674 2687 2921
Poland 1232 1343 1296
Russia*(e) 400 400 700
USA 1740 1421 1239
Vendet e tjera 2173 2037 1839
Totali ne Bote 18984 18847 18825
Burimi : Ëorld Mineral Production, 1999-2003.





www.mapsofworld.com/minerals/worlds-silver


MINERALET JOMETALIKE



Për dallim nga metalet, jometalet gjenden në numër më të vogel në natyre.
Janë të njohura vetëm 12 jometale, por te cilat përbëjnë pjesen më të madhe të elementeve përbërese te tokës.
Pjesa me e madhe e jometaleve jyjnë në përbërjen e organizmave dhe janë të rendësishem per jetën e tyre.
Diamanti , që paraqet një formë altropike të karbonit, paraqet mineralin më të fortë nga të gjitha mineralet e njohura ne natyre.
Ai ka vlera jashtëzakonisht te rëndësishme dhe paraqet një resurs strategjik.

Rezervat boteror te Diamanteve
Shteti Rezervat    
(By Principal Countries) (ne million carats)    
Australia 230      
Botsëana   225      
China 20      
Congo(Kinshasa)   350      
Russia 65      
South Africa 150      
Vendet tjera N.A.      
Vendet tjera   210      
Totali 1250      
Burimi : Mineral Commodity Summaries, 2004.

Prodhuesit boteror te Diamanteve
Shteti 2001 2002 2003
(By Principal Countries) Prodhimi I Dimantit (ne '000 carats)
Angola 5100   5700(e)   6300(e)  
Australia 26176   33648   31013  
Botsëana   26190   28368   30412  
Brazil(e)   700   500   400  
Canada 3685   4975   11200  
Congo, Dem. Rep   19637   21985   29000  
Ghana 1132   963(e)   904  
Namibia 1487   1538   1455  
Russia 20500   2000(e)   24000(e)  
South Africa 11163   10883   12673  
Vendet tjera   2230   2540   2743  
Burimi : Ëorld Mineral Production. 1999-2003.











Konservimi I Resurseve Minerale


Si pasoj e shfrytëzimit të vazhdueshëm të mineralve dhe vazhdimi I kërkesave gjithnjë e në rritje për shfrytëzimin e mineralve të pa përtritshme, filluan hulumitimet dhe studimet e metodave në menyrë që të shmangen harxhimit të pasurive natyrore në tokë, dhe shpenizimin e tyre ta shtyjmë për një kohë sa me të gjatë të mundshme.
Një nga teoritë që perpunoi harxhimin e pasurive minerale dhe në lidhje me të shfrytëzimin sa më racional të pasurive natyrore të pa përtritshme është teoria e konservimit të pasurive minerale. Bazat e të secilës janë vë në SHBA, në fund te shekullit XIX, për nga është përhapur në shumicen e vendeve të Evropës perëndimore.
Në fazat e para të zhvillimit të teorisë te konservimit në vendet perëndimore ekzistonte bindja se disa vendburime të minerlave duhen të ruhen “konservohen” për gjeneratat e ardhshme.

Ekzistojnë 4 tipe të ndryshme të konservimit :

1.Konservimi strategjik
2.Konservimi tekniko-teknologjik
3.Konservimi natyror dhe
4.Konservimi monopolistit


Konservimi Strategjik

Paraqet ngrirjen e shfrytëzimit të pasurive natyrore nga vendburimet e hapura dhe të përgatitura, të cilat shërbejnë si rezerva si rezerva nacionale për situate të jashtëzakonshme.

Konservimi Tekniko-Teknologjik

Paraqet konservimin e vendburimeve të mëdha të cilat nuk mund te kycen në procesin e prodhimit sepse shfrytëzimi I substancave nga to në nivelin e tanishëm të zhvillimit te shkencës, teknikës , teknologjisë, zhvillimit ekonomik, tregut të qmimit të mineralit etj, nuk është renatabilë nxjerrja dhe perpunimi I tyre.





Konservimi Natyror

Paraqet konservimin e vendburimeve që në realitet ende janë zbuluar, por që janë konservuar në rrugë natyrore.
Për zbulimin e tyre duhet përdorur metoda dhe teknologji nga më të ndryshme.
Kohëve të fundit për hulumtimin dhe zbulimin e vendburimeve e mineraleve gjinjë e më shumë po përdoren filmimet satelitore , kjo metodë ka të gjer ne gjithë boten.

Konservimi Monopolistit

Paraqet konservim të vendburimeve minerale në rrethana kur ato janë prona private, atë herë kapitali privat ka mundësi që të krijoj monopol mbi ndonjë vendburim mineral për arsye të krijimit të superprofitit, prandaj vendburimi mbahet jashtë eksploatimit.

Konservimi i Pasurive minerlae në cfarëdo mënyre paraqt në realitet, shtyerjen e procesit të prodhimit për të ardhmen.



Substituimi i Resurseve natyrore-minerale



Substituimi i resurseve natyrore-minerale është ndërrim i përshtatshëm më njërën apo tjtrën materie minerale ose me ndonjë materie të karakterit organik ose joorganik.
Ky zëvendësim mund rrjedhe nga shumë shkaqe : për shkak të mungesës së caktuar minerale në botë, pastaj si nevojë e kushteve ekonomike( lënda e parë ose materja me e shtrenjtë zëvendësohet me më të lirën), perparimi teknoligjik, , kushteve të papërshtastshme të furnizimit ose edhe në pamundësi të marrjes-furnizimit të minerlave të nevojshme.
Megjithatë substituimet më së shpeshti lajmërohen kur konsumatori nuk dëshiron t’i paguaj cmime të larta prodhuesit., të cilat përkundër shkaqeve të shumta nuk mund të reduktohen. Për këtë arsye prodhuesit natyrisht fillojnë të hulumtojnë mënyrën shkencore të punës për gjetjen adekuate të zëvendesimeve-substituimeve.


Në krye të llojeve të materialeve të cilat përdoren si substitut (zëvendësim), në rastin e caktuar, në marrëdhënie me materiet e mineraleve, ekzistojnë këto forma të substituimeve:

-       Ndërrimi i materieve minerale me materie minerlae
-       Ndërrimi i materieve minerale me materie jominerale
-       E kundërta e substitucionit

Secila nga këto forma përmban variante të vecanta, varësisht se për cfarë lloji të materieve minerale bëhet fjalë ( metal, jometal, qymyr, naftë, gaz natyror), ose prejardhjes së substitutit ( organike, joorganike, natyrore , artificiale etj,).
Në kuadër të ndërrimit të materieve minerale me materie minerale janë të mundshme këto variante në vazhdim :


1.Ndërrimi i metaleve me metale ( alumini përoder si zëvendësim për bakrin, ose kallajin, molibdeni në vend të volframit ose e kundërta, nikeli përdoret si substitute për kobalt etj,)

2.Zëvendësimi I materieve minerale me enerizme ( qymyr-naftë, naftë-uran, qymyri ose nafta zëvendësohet me gaaz natyror etj.)
Në kuadër të zëvendësimit të materieve minerale me materie jominerale me të njohura jane dy variante :
a.   Zëvendësimi i materies minerale me prodhime kimike, ( masa plastike përdoret në vend të hekurit, zinkut, celikut e shumë minerale tjera) dhe
b.   Zëvendësimi i materies minerale me dru.
Të gjitha rastet e më hershme të formave e varianteve të zëvendësimit ,(ndërrimit) mund të merren si normale sepse përfshijnë zëvendësimin e materies minerale me materiale tjera, qofshin ato substitute ashtu edhe materie minerale(përmbajtje tjera) qofshin prodhim i industrisë kimike apo raste speciale këto zëvendësime bëhen edhe me dru.





















Energjia e Resurseve të
Ripërtëritëshme













Energjia e Resurseve te ripërtëritëshem :

1.Hidroenergjia
2.Energjia Solare-Diellore
3.Biomasa
4.Energjia Gjeotermale
5. Energjia e Eres
6.Energjia e Batices

Në këtë kapitull vemendja do të përqendrohet në këto burime energjetike të cilat i mbulon energjitë natyrore të sistemit global.
Këto janë krejtëisht të ndryshueshme me tipare, të larmishme mirëpo ende janë relativisht të pa shrytëzuara.


Hidro-energjia

Skemat hidroelektrike shfrytëzojnë ecjen e ujit për të prodhuar rrymë. Zakonisht involvojnë konstruksione të mëdha të Pendave në sistemet e lumenjeve kryesor, ne fjalë për të krijuar rezervuare ujëmbledhëse.
Skema te tilla mund të kombinohëen me të tjera objektiva, të atilla si ato për ujitje dhe për furnizime më ujë të pijshëm.
Nga e gjithë energjia botërore vetëm 6% e energjisë është në përdorim më bazë nga fuqia hidroelektrike.
Në shikim të pare shfrytëzimi e energjisë së ujrave, ngjan të jetë i pastër për ambientin si burim energjie, dhe një që është identifikuese ëshë burim i ripërtëritshëm
Konstruksionet e Pendave, kërkojnë investime të mëdha të kapitalit, dhe reservuari ndoshta mund të shkaoton edhe përmbytjen e tokave , shumë më vlerë, mund të jetë pyll, tokë bujqësore apo habitate të botës së egër, apo përfshinë pjesë historike, e arkeologjike apo edhe ato me vlera kulturore.
Në shumë raste të tilla njerëzit duhen te zhvendosën. Në të vertetë, në disa raste , vende të mëdha ndoshta do të përmynden siq është rasti me projektin “The Three Georges” ne Kinë.
Shumë planifikime kishin të limituar jetëgjatësinë e tyre, spepse, shumë nga lumi u ngjit mbrapa Pendës, dhe gradualisht mbushi rezervuarin. Gjithashtu ekziston rreziku nga dobësimi i Pendave ne saje të defekteve të konstruksioneve apo edhe nga Tërmetet.






Penda “The Three Gorges” Kinë


Në përfundimn e ndëritimit te keti projekti në vitin 2003,Penda The Three Gorge,do të bëhët projekti më i madh i prodhimit të energjisë nga uji..Tetë herë më tepër produktiv së sa ai i Pendes në Asëan – Egjipt
Ky zhvillim i një rëndësi të madhe është vëndosur në Sanouping ne Daning River , kontribuesi kryesor i Kinës, I madhi JanagZe.
Penda u konstruktua në mes të luginës së rrepirë në anet e Xiling Gorge, ne fund të rrjedhës së poshtme Three Gorges.
Kur të kompletohët, gjendja e resevuarit do të jetë më një gjatësi prej 632 km dhe me një thellësi prej 120 m.
Projekti ka disa synime te tija :
-Të prodhoj 18.000 MË energji elektrike
Të parandaloj përmbytjet
Të pemirësoj lundrimin
Të jete I përshtatshëm për prodhimtarin e peshkut



David Elcome



Përparësit e Hidro-energjisë për përdorim :

v Uji është I ripërtëritëshem
v Eshtë I pastër, dhe nuk bëbë ndotjën e ambientit.
v Projekte të mëdha mund të sigurojnë ujin për ujitje dhe për nevojat shtëpiake si dhe për furnizime ne Inustri


Rrethanat kunder përdorimit :

v Konstruksione të tilla kerkojnë investime të medha kapitali.
v Puna e ndërtimit të tyre mund të ndotë ambientin
v Ekosistemet natyrore dhe bota e egër mund të përcahen apo të shkatërohen
v Tokat bujqësore mund të përmbyten
v Njerëzit duhet të risistemohën në rast përmbyetje të vëndbanive dhe në rast te zhvëndosjes se tyre.
v Trashegimia kulturore, arkeologjike dhe historike mund të shkatërrohen.
v Jeta e njerëzve mund të rrezikohet në rast te shpërthimit te ujit nga Penda.                



























Foto :”The Three Gorges’’Kine












      Energjia Diellore-Solare
Rritja e çmimeve të naftës kohët e fundit ka bërë që të shtohet interesi për burimet energjtike alternative.
Veçanërisht për ato që nuk varen nga ndryshimet në skenën politike, që janë të ripërtëritëshme dhe që shkaktojnë pak ndotje. Një prej këtyre burimeve është i rigjenerueshëm madje i pashterrshëm. Dhe në se ky burim do të shuhej ndonjëherë, pasojat do të shkonin përtej furnizimit me energji.
Dielli ndriçon vazhdimisht. Disa ditë janë më të mira se të tje